كار فيلسوف شبيه‌تر است چون كارهايش تحليل منطقى است نه تحليل عينى و خارجى . به هرحال مورخ مىآيد مطالعه مىكند ، بعد اسرار و قوانينى را كه هميشه بر جامعه‌هاى گذشته حاكم بوده است كشف مىكند . پس اين علم با اينكه به بودنها تعلق دارد آن هم به بودنهاى گذشته ، ولى صِرف نقل وقايع گذشته نيست ، وقايع گذشته براى او به صورت پرونده‌اى در آمده است براى كشف يك سلسله ضوابط و قوانين كلى كه حاكم بر جامعه‌هاى گذشته بوده‌اند . ولى اگرچه مورخ روى گذشته مطالعه مىكند اما قهراً براى حال هم مفيد است ، چرا ؟ زيرا آن جامعه‌ها هم يك روز زمان حال داشته‌اند ، پس قهراً قابل تعميم به زمان حال هم هست . اين نوع تاريخ همان است كه شايد بيش از هر نوع ديگرى در قرآن روى آن تكيه شده است كه آياتش را در اين زمينه بايد به تفصيل بخوانيم . قرآن در منطق خودش به حوادث تاريخ كليت مىدهد يعنى [ آنها را ] تعميم مىدهد . تاريخ و قانون كلى راجع به اينكه آيا اصلًا مىتوان از حوادث و وقايع گذشته قانون كلى كشف كرد ، از طرف علما شكها و شبهه‌هايى هست . عده‌اى گفته‌اند براى تاريخ نمىتوان قانون كلى كشف كرد . اين مطلب را از چند جهت مورد مناقشه قرار داده‌اند ، كه اينها را وقتى كه مسائل كتاب تاريخ چيست را مطرح مىكرديم ما مطرح كرديم . يكى اينكه موادى كه مورد استفادهء مورخ واقع مىشود مواد عينى و حاضر نيست بلكه به گذشته تعلق دارد و براى ديگران فقط منقول است و پرونده‌اش وجود دارد . اينكه چنين حوادثى به اين شكل واقع شده باشد فقط از طريق اقوال راويها و ناقلهاست و تا چه اندازه مىتوان به اين نقلهاى تاريخى اعتماد كرد ؟ عده‌اى از اين جهت گفته‌اند اصلًا نقلهاى تاريخى هيچ اعتبارى ندارد ، يكى به دليل اينكه غالباً مورخان و ناقلها افراد مغرضى بوده‌اند و روى اغراض خاص قضايا را نقل كرده‌اند ، كم و زياد كرده‌اند . مطابق ميل خودشان نقل كرده‌اند نه آن گونه كه واقع شده . قضايا را كه مىديدند بعد هرطور كه دل خودشان مىخواسته نقل مىكردند ، كم و زياد مىكردند و احياناً اصلًا قضايا را از پيش خود مىساختند و جعل مىكردند . اينكه يك چنين ناقلهايى هميشه در دنيا بوده‌اند و هستند شك ندارد ؛ در حدى كه بعضى در تعريف تاريخ گفته‌اند تاريخ عبارت است از يك سلسله حوادث واقع نشده به قلم اشخاصى حاضر نبوده ! خصوصاً اگر مورخها نظير روزنامه نويسهاى امروز بخواهند باشند كه حتى يك حادثه را مطابق آنچه كه بوده نقل نمىكنند كه آدم بگويد ساير قضايا را هم همين‌طور نقل كرده است . تازه اين ، دروغگويانِ ناقلان هستند . مرحوم آيتى - خدا او را بيامرزد - در « انجمن ماهانه » تحت عنوان « راه و رسم تبليغ »